Reddi Hakim Nedir?

Reddi hakim, bir davada hâkimin tarafsızlığına haklı şüphe doğduğunda tarafın o hâkimin dosyadan çekilmesini istemesidir. Amaç, yargılamanın hem gerçekten tarafsız yürütülmesini hem de dışarıdan tarafsız görünmesini sağlamaktır; bu yüzden HMK ve CMK’da yakın hısımlık, daha önce aynı işte tanık ya da bilirkişi olmak, taraflardan biriyle kişisel dava veya düşmanlık gibi durumlar önem taşır. Talebin kabulü için somut olaylara dayanmak, bunu gecikmeden dilekçeyle veya tutanağa geçirterek bildirmek ve varsa delilleri eklemek gerekir; sırf ara kararı beğenmemek ya da davayı uzatmak için yapılan başvurular çoğu zaman geri çevrilir. En sık yapılan hata, gerekçeyi haksız karar verdi şikâyetine indirgemek ve tarafsızlık şüphesini doğuran bağlantıyı netleştirmemektir.

Reddi hâkim talebi neyi sağlar, hangi durumda gündeme gelir?

Tarafsız yargılanma güvencesiyle ilişkisi

Reddi hâkim talebi, yargılamayı yapan hâkimin tarafsızlığına ilişkin haklı bir kuşku doğduğunda devreye girer. Temel işlevi şudur: Dava, taraflardan birinin lehine ya da aleyhine “önyargılı” bir değerlendirme ihtimalini ortadan kaldıracak şekilde, aynı mahkemede veya aynı yargı çevresinde başka bir hâkim tarafından görülmeye devam eder.

Bu müessese, Anayasa’daki adil yargılanma güvenceleriyle ve adil yargılanma hakkı kapsamında değerlendirilen “bağımsız ve tarafsız mahkeme” ilkesinin pratik bir yansımasıdır. Burada önemli olan sadece hâkimin gerçekten tarafsız olması değil, dışarıdan bakıldığında da tarafsız görünmesidir. Bu nedenle kanun, tarafla yakınlık, davaya dair önceden görüş açıklama, menfaat ilişkisi gibi durumlarda reddi hâkim yolunu kabul eder.

Hâkimin reddi ile yargılamayı uzatma amaçlı talepler ayrımı

Reddi hâkim, “beğenilmeyen ara kararı değiştirme” yolu değildir. Kanun sistemi, reddi hâkim talebinin somut sebep ve mümkünse emare/delil ile desteklenmesini ister. Ayrıca talebin, sebep öğrenildiğinde gecikmeden ileri sürülmesi beklenir. Bu iki ölçüt, kötüye kullanımın önüne geçmek içindir.

Uzatma amacıyla yapıldığı izlenimi veren talepler genelde şu özellikleri taşır: gerekçesiz veya soyut ifadeler, dosyayla ilgisiz iddialar, aynı sebebe dayanarak tekrar tekrar başvuru, sebebi bilindiği hâlde son ana bırakma. Böyle durumlarda talep “dinlenmeyebilir” veya usulden geri çevrilebilir. Bu ayrım, hem tarafsızlık güvencesini korur hem de yargılamanın gereksiz yere sürüncemede kalmasını engeller.

Hâkimin çekinmesi ve yasaklılık ile reddi hâkim farkları

Yasaklılık halleri ve sonuçları

Yasaklılık, hâkimin belirli bir dosyaya kanunen hiç bakamaması demektir. Bu hâller sınırlı sayıda düzenlenir ve tarafların “talep etmesine” bağlı değildir. Örneğin hâkimin kendisine ait davaya, eşinin davasına, üstsoy altsoyuna veya belirli derecedeki hısımlarına ilişkin davaya bakması yasaktır.

Yasaklılık varsa hâkim, talep olmasa bile çekinmek zorundadır. Hukuk yargılamasında, yasaklılık sebebi doğduktan sonra o hâkimin yaptığı işlemler üst mahkeme kararıyla iptal edilebilir; hüküm ve kararlar ise her hâlde iptal olunur. Ceza yargılamasında da benzer şekilde, hâkimin davaya bakamayacağı hâller sayılmış ve bu durumda hâkimlik görevini yapamayacağı belirtilmiştir. Ayrıca yasaklı hâkimin hükme katılması, temyizde “hukuka kesin aykırılık” nedeni sayılır.

Çekinme (çekilme) ne zaman olur?

Çekinme, hâkimin “bu dosyaya bakmam uygun değil” diyerek kendiliğinden dosyadan ayrılmak istemesidir. HMK’da yasaklılık hâllerinde hâkim zaten çekinmek zorundadır. Bunun yanında, hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli bir sebep varsa, taraf reddi hâkim isteyebileceği gibi hâkim de bizzat çekilebilir.

CMK’da hâkimin çekinmesi ayrıca düzenlenir. Hâkim, yasaklılık sebebine dayanarak çekinirse merci başka bir hâkimi veya mahkemeyi görevlendirir. Tarafsızlığı şüpheye düşürecek sebeple çekinmede ise merci, çekinmenin uygun olup olmadığına karar verir.

HMK ve CMK açısından temel farklar

HMK ve CMK’da amaç aynı olsa da uygulama çerçevesi farklıdır:

• CMK’da “yargılamaya katılamayacak hâkim” başlığı altında, aynı işte soruşturma evresinde görev yapan hâkimin kovuşturmada görev yapamaması gibi özel yasaklar ayrıca yer alır.
• CMK’da hâkimin reddini isteme hakkı, sadece taraflarla sınırlı değildir; Cumhuriyet savcısı ile şüpheli, sanık, müdafi, katılan ve vekil de bu talepte bulunabilir.
• HMK’da yasaklılık, çekinme ve reddi hâkim aynı bölümde birlikte düzenlenir; yasaklılık daha “kesin”, reddi hâkim ise daha çok tarafsızlık şüphesine dayalıdır.

Reddi hâkim sebepleri: tarafsızlığı şüpheye düşüren haller

Taraf veya vekille yakınlık, menfaat ilişkisi

Reddi hâkim sebeplerinin ortak noktası, hâkimin karar verirken tarafsız kalıp kalamayacağına dair makul bir şüphe doğurmasıdır. Bu şüphe, sadece tarafla değil, bazı durumlarda vekille kurulan ilişki veya dava sonucundan etkilenebilecek bir menfaat bağı üzerinden de gündeme gelebilir.

Hukuk yargılamasında, hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli sebep varsa reddi mümkündür. Kanun, özellikle davanın hâkimin dördüncü derece dahil yansoy hısımlarına ait olması ve yargılama sırasında taraflardan biriyle dava veya düşmanlık bulunması gibi durumları örnek olarak sayar.

Menfaat ilişkisi dediğimiz şey, “hâkim bu işten doğrudan veya dolaylı kazanır mı” sorusunu doğurur. Örneğin tarafla devam eden bir ticari ilişki, alacak verecek, ortaklık veya dosyanın sonucundan etkilenecek bir yakın çevre bağlantısı, somutlaşırsa ret sebebi tartışmasını güçlendirir.

Davaya ilişkin önceden görüş açıklama (ihsas-ı rey)

İhsas-ı rey, hâkimin dosyanın esasına girmeden önce “nasıl karar vereceğini” belli edecek şekilde görüş açıklaması olarak özetlenir. HMK’da, hâkimin taraflardan birine öğüt vermesi ya da yol göstermesi ve kanunen gerekmediği hâlde taraflardan birine veya üçüncü kişiye görüşünü açıklaması, ret sebebi olarak örneklenmiştir.

Burada kritik ayrım şudur: Hâkimin duruşmayı yönetirken usule dair açıklama yapması başka, deliller toplanmadan “bu iş zaten şöyle” anlamına gelecek şekilde kanaatini dışa vurması başkadır. Talepte, bu beyanın nerede, ne zaman, hangi sözlerle ortaya çıktığı mümkün olduğunca net yazılmalıdır.

Dava dışı davranış ve beyanlarla taraflılık izlenimi

Bazen sorun duruşma salonunda değil, dava dışında görünür hâle gelir. Taraflardan biriyle uygunsuz bir yakın temas, dosya hakkında dışarıda yapılan yorumlar, sosyal medya paylaşımları veya ayrımcı, küçük düşürücü söz ve tavırlar; dışarıdan bakıldığında taraflılık izlenimi yaratabilir.

Ceza yargılamasında da yaklaşım benzerdir: Hâkimin davaya bakamayacağı açık hâllerin yanında, tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebepler nedeniyle de reddi istenebilir. Bu nedenle, “hâkim taraflı” demekten çok, tarafsızlık şüphesini doğuran davranışın somut olgularla (tutanak, tarih, yer, tanık, yazışma gibi) ortaya konması belirleyicidir.

Reddi hâkim sayılmayan durumlar: hangi haller ret sebebi değildir?

Aleyhe ara kararlar ve usule dair takdirler

Reddi hâkim, “hâkim yanlış karar verdi” iddiasını tartışmak için değil, hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli bir sebep varsa gündeme gelen bir yoldur. Bu yüzden, tek başına aleyhe ara karar verilmesi genellikle ret sebebi sayılmaz.

Örneğin süre verilmesi, duruşmanın yönetimi, keşif yapılmaması, tanık dinlenmesine ilişkin usuli tercihler veya yargılamanın hızına dair takdirler; sırf sonuca etkisi var diye otomatik olarak “taraf tutma” anlamına gelmez. Bu tür işlemlerle ilgili itirazlar çoğu zaman usul içi başvuru yolları veya kanun yolları içinde ele alınır.

Delil değerlendirmesine itirazın ret sebebi olmaması

Hâkimin delilleri nasıl tarttığı, hangi delili daha inandırıcı bulduğu veya hangi hukuki nitelendirmeyi benimsediği, kural olarak yargılamanın “esası” ile ilgilidir. Delil değerlendirmesine katılmamak, tek başına reddi hâkim gerekçesi oluşturmaz.

Ret talebi, delil değerlendirmesinin “hatalı” olduğu iddiasından ziyade, hâkimin değerlendirmeyi önyargıyla yaptığına işaret eden somut olgulara dayanmalıdır. Aksi halde reddi hâkim, istinaf ve temyiz gibi denetim yollarının yerine geçen bir mekanizmaya dönüşür ki kanun sistemi buna izin vermez.

Soyut şüphe ve gerekçesiz beyanların yetersizliği

“Hâkim kesin karşı tarafı tutuyor” gibi soyut ifadeler, somut sebep ve dayanak gösterilmedikçe pratikte sonuç vermez. HMK, ret talebinin kabul edilmeden geri çevrilebileceği hâller arasında özellikle şunları sayar: ret sebebinin ve bu sebebe ilişkin inandırıcı delil veya emare gösterilmemesi ve talebin davayı uzatmak amacıyla yapıldığının açıkça anlaşılması.

Bu nedenle reddi hâkim dilekçesinde, iddianın hangi davranışa dayandığı, ne zaman ve nasıl gerçekleştiği, varsa tutanak, yazışma, tanık gibi emarelerin ne olduğu açıkça ortaya konmalıdır.

Reddi hâkim talebi nasıl yapılır, süreler ve şekil şartları nedir?

Talep süresi ne zaman başlar, ne zaman biter?

Hukuk davalarında (HMK), reddi hâkim sebebini bilen tarafın bu talebi en geç ilk duruşmada ileri sürmesi gerekir. Sebep, yargılama sırasında öğrenilmişse bu kez öğrenmeden sonraki ilk duruşmada, yeni bir işlem yapılmadan önce hemen bildirilmelidir. Süresi içinde yapılmayan reddi hâkim talebi dinlenmez.

Ceza yargılamasında (CMK) süreler daha farklı kurgulanır. Tarafsızlığı şüpheye düşüren bir sebebe dayanılıyorsa ret, kural olarak belirli aşamalara kadar istenebilir. Sebep sonradan ortaya çıkmış veya sonradan öğrenilmişse, duruşma ya da inceleme bitinceye kadar talep edilebilir. Ancak bu durumda öğrenmeden itibaren 7 gün içinde başvuru şartı aranır.

Pratikte en güvenli yaklaşım şudur: Ret sebebini öğrendiğiniz anı ve tarihi netleştirin. Dilekçede bu tarihi açıkça yazın. “Geç kaldınız” itirazını baştan zayıflatır.

Dilekçede bulunması gereken unsurlar

Olay, sebep, emare/delil ve açık talep

Reddi hâkim dilekçesi kısa olabilir ama içeriği net olmalıdır. Genelde şu unsurlar beklenir:

• Olayın özeti: Ne oldu, nerede oldu, hangi duruşmada/işlemde yaşandı?
• Ret sebebi: Bu olayın hâkimin tarafsızlığına neden gölge düşürdüğünü somut bağlayın.
• Emare ve deliller: Tutanak, belge, mesaj, tanık bilgisi gibi dayanakları yazın ve varsa ekleyin.
• Açık talep: “... hâkimin reddine karar verilmesini” açıkça isteyin.

Vekil aracılığıyla başvuru yapılacaksa, vekâletnamede hâkimi reddetmeye özel yetki bulunması da önemlidir. Aksi hâlde usulden sorun çıkabilir.

Duruşmada sözlü talep mümkün mü?

Hukuk yargılamasında reddi hâkim, kural olarak dilekçeyle istenir. Bu yüzden “sadece sözlü” itiraz yerine, duruşmada hazırken dilekçeyi elden sunmak ve talebin tutanağa geçmesini sağlamak daha doğru olur.

Ceza yargılamasında ise reddi hâkim, dilekçeyle yapılabildiği gibi zabıt kâtibine başvurularak tutanak düzenletmek suretiyle de ileri sürülebilir. Özellikle ret sebebi oturum sırasında öğrenilmişse, aynı anda tutanağa geçirterek süre tartışmasını azaltmak mümkündür.

Reddi hâkim talebine hangi merci karar verir, dosya nasıl incelenir?

Yetkili mahkeme ve karar verecek merci

Reddi hâkim talebinde “merci”, ret istemini inceleyip karara bağlayan yargı yeridir. Hukuk yargılamasında bu sistem HMK m.40-42 içinde ayrıntılı düzenlenir.

Genel kural şudur: Ret talebi, reddi istenen hâkim katılmadan hâkimin mensup olduğu mahkemece incelenir. Mahkeme, reddedilen hâkim çıkınca toplanamıyorsa veya mahkeme tek hâkimliyse, bu kez ret istemine aynı yerde “asliye hukuk hâkimliği görevini yapan” diğer mahkeme veya hâkim bakar. Bazı yerlerde tek hâkim bulunduğu için kanun, incelemenin hangi sırayla başka bir hâkim tarafından yapılacağını da ayrıca gösterir. Sulh hukuk hâkimi için de benzer bir sıra vardır.

Ceza yargılamasında ise CMK m.27 kuralı belirler. Ret istemine kural olarak hâkimin mensup olduğu mahkeme karar verir. Mahkeme teşekkül edemezse, kanunda gösterilen üst veya komşu merci devreye girer. Sulh ceza hâkimine yönelik ret isteminde de karar verecek yer ayrıca düzenlenmiştir.

Talep sonrası yargılamada hâkimin yapabileceği işlemler

Hukuk davalarında reddi istenen hâkim, ret hakkında merci karar verinceye kadar o davaya bakamaz. İstisna, “gecikmesinde sakınca bulunan” iş ve davalardır. Bu çerçeve, talep yapıldıktan sonra hâkimin esasa etkili işlem yapmasını engellemeyi amaçlar.

Ceza yargılamasında da benzer şekilde, reddi istenen hâkim karar verilinceye kadar sadece gecikmesinde sakınca bulunan işlemleri yapabilir. Duruşma sırasında ret istenmişse, oturuma ara vermeden devam edilmesi öngörülür. Ancak ret hakkında karar verilmeden belirli kritik aşamalara geçilemez ve sonraki oturuma başlanamaz.

Duruşma ertelenir mi, dosya nereye gider?

Red talebi çoğu dosyada duruşmayı fiilen etkiler. Çünkü ret kararı çıkana kadar dosyanın ilerletilmesi sınırlanır. HMK’da merci, ret talebini dosya üzerinden de inceleyebilir. Bu, duruşma yapılmadan hızlı karar verilmesini mümkün kılar.

Dosya, ret talebini incelemeye yetkili mercie gönderilir. Merci ret talebini kabul ederse dosya başka hâkime geçer. Kabul edilmezse aynı hâkim yargılamaya devam eder.

Talebin kabulü veya reddi halinde sonuçlar ve olası yaptırımlar

Kabul edilirse dosya hangi hâkime geçer?

Reddi hâkim talebi kabul edilirse, reddedilen hâkim artık o dosyada görev yapamaz ve yargılama başka bir hâkim tarafından devam eder. Ceza yargılamasında bu sonuç açıkça düzenlenmiştir: ret kabul edilince davaya bakmakla başka bir hâkim veya mahkeme görevlendirilir.

Hukuk yargılamasında da kabul kararıyla dosya, mahkeme içindeki iş bölümüne göre başka hâkime tevzi edilir. Eğer mahkeme, reddedilen hâkimin katılamaması nedeniyle toplanamazsa veya tek hâkimli yapı varsa, kanunun öngördüğü sıra içinde başka bir mahkeme/hâkim devreye girer. Ceza dosyalarında ayrıca, ret kabul edilirse gecikmesinde sakınca bulunan işlemler dışındakiler bakımından duruşmanın tekrarı gündeme gelebilir.

Reddedilirse itiraz ve kanun yolu mantığı

Hukuk davalarında ret talebi merci tarafından kabul edilmezse, reddi istenen hâkim davaya bakmaya devam eder. Ret hakkında verilen merci kararına karşı başvuru imkânı ise dosyanın esas hükmündeki kanun yolu rejimine bağlıdır. Esas hüküm istinafa açıksa, ret kararına karşı tefhim veya tebliğden itibaren bir hafta içinde istinaf mümkündür ve bölge adliye mahkemesinin bu konudaki kararı kesindir.

Ceza yargılamasında ret isteminin kabulü kesin olup, kabul edilmemesine karşı itiraz yoluna gidilebilir.

Kötü niyetli ret talebinde disiplin para cezası riski

Hukuk yargılamasında, ret talebinin kötü niyetle yapıldığı anlaşılır ve esas yönünden kabul edilmezse, talepte bulunanların her biri hakkında 500 TL ile 5.000 TL arasında disiplin para cezasına hükmedilebilir. Aynı tarafın aynı dosyada yeniden ret talebi reddedilirse verilecek ceza, öncekinin iki katından az olamaz.

Ceza yargılamasında reddi hâkim hükümleri içinde benzer bir disiplin para cezası düzeni yer almaz; ancak süresinde yapılmayan, delilsiz veya duruşmayı uzatma amacı açık talepler geri çevrilebilir.